از خاستگاه کوروش در انشان تا سقوط ماد و فتح بابل
کمتر کسی در جهان باستان تصور می‌کرد پیشگویی کاهنان و گزارش‌های سیاسی میان‌رودان درباره شکست یک شاهنشاهی بزرگ از ارتشی کوچک و محلی به واقعیت بپیوندد. فرمانروایی مقتدر ماد که با ارتشی منظم در کنار بابل، امپراتوری هراس‌انگیز آشور را از صفحه روزگار محو کرده بود و حوزه نفوذش در غرب فلات ایران تا نزدیکی مرزهای لیدی امتداد می‌یافت، ناگهان در برابر فرمانروای محلی انشان فروپاشید. در آخرین پرده از این رویارویی، سربازان سپاه ماد علیه پادشاه خود شوریدند، آستیاگس را به اسارت گرفتند و او را تسلیم کوروش کردند. واکاوی اسناد درجه اول تاریخی، از سالنامه‌های میخی بابلی تا روایت‌های مورخان یونانی، نشان می‌دهد که برآمدن کوروش و پیدایش هخامنشیان نه یک معجزه ناگهانی، بلکه حاصل پیوند هوشمندانه‌ای از میراث کهن عیلامی در انشان، بهره‌گیری از شکاف‌های درونی دربار ماد، سرعت عمل نظامی در آسیای صغیر و دیپلماسی پیچیده در بابل بود.
پادشاهی ماد؛ ماشین جنگی‌ای که آشور را درهم شکست
در روایت‌های ساده‌سازی‌شده تاریخی معمولاً گفته می‌شود که پارس‌ها مادها را شکست دادند و قدرت را به دست گرفتند، اما درک ابعاد این رویداد بدون شناخت جایگاه نظامی و سیاسی ماد ممکن نیست. مرکز قدرت مادها شهر اکباتان (همدان امروزی) بود و از همین نقطه، نفوذ سیاسی و نظامی آن‌ها بر بخش‌های وسیعی از غرب فلات ایران گسترش می‌یافت. اگرچه مرزهای ماد در آن روزگار خطوطی دقیق و امروزی روی نقشه نبود، اما در هر منطقه‌ای که حضور می‌یافتند، قدرت مسلط به شمار می‌رفتند.
ریشه این اقتدار تنها به شمار سربازان محدود نمی‌شد، بلکه به ساختار نظامی جدیدی بازمی‌گشت که در دوران هوخشتره شکل گرفته بود. به گزارش هرودوت، پیش از هوخشتره دسته‌های گوناگون رزمی در میدان نبرد با یکدیگر درمی‌آمیختند، اما او سپاه را بر پایه نوع جنگ‌افزار به بخش‌های مجزای نیزه‌داران، کمانداران و سوارکاران تقسیم کرد تا هر رسته مأموریت مشخص خود را در آرایش جنگی دنبال کند.
کارآمدی این سازمان نظامی در اواخر سده هفتم پیش از میلاد خود را نشان داد. در سال ۶۱۴ پیش از میلاد شهر آشور سقوط کرد و دو سال بعد، در ۶۱۲ پیش از میلاد، شهر نینوا نیز فروریخت تا امپراتوری آشور برای همیشه از میان برود. در این کارزار بزرگ، ماد و بابل به عنوان دو متحد در کنار یکدیگر ایستادند و قدرتی را درهم شکستند که نسل‌ها بر میان‌رودان و بخش‌هایی از فلات ایران فشار وارد می‌کرد. روایت‌های تاریخی بعدی از ازدواج نبوکدنصر، پسر نبوپولاسر شاه بابل، با آمیتیس دختر هوخشتره یاد می‌کنند؛ پیوندی خانوادگی که اتحاد سیاسی و نظامی این دو قدرت را مستحکم‌تر ساخت. بنابراین، هنگامی که در میانه سده ششم پیش از میلاد سپاه آستیاگس پادشاه خود را به کوروش تحویل داد، یک قبیله ساده سقوط نکرد، بلکه قدرتی بزرگ و باسابقه از درون دچار گسست شد.
انشان؛ خاستگاه کهن کوروش در دل میراث عیلامی
کوروش از سرزمینی به نام «انشان» برخاست؛ شهر و قلمرویی باستانی در استان فارس امروزی که باستان‌شناسان جایگاه آن را در محوطه تپه ملیان و دشت بیضا شناسایی کرده‌اند. در نگاه نخست، انشان در آن عصر قلمرویی متکی بر زمین‌های کشاورزی، رمه‌های دام و تولیدات روزمره بود که اقتصاد یک پادشاهی محلی را تأمین می‌کرد.
با این حال، انشان سرزمینی بی‌ریشه و نوظهور به شمار نمی‌رفت. این منطقه در ارتفاعات فارس و جدا از شهر شوش در سرزمین‌های پست خوزستان، قرن‌ها یکی از دو کانون اصلی تمدن و جهان عیلامی بود. پارادوکس تاریخی برآمدن کوروش دقیقاً در همین نقطه نهفته است: او از سرزمینی با پشتوانه چندصدساله فرهنگی و سیاسی برخاست، اما در روزگار خودش، انشان دیگر یک قدرت محلی محسوب می‌شد که از نظر وسعت مرکز سیاسی و شمار سپاهیان با پادشاهی ماد برابری نمی‌کرد.
پاسارگادیان و هخامنشیان؛ قبیله و خاندان چه نسبتی داشتند؟
برای درک دقیق جایگاه خانوادگی کوروش و چگونگی شکل‌گیری این دودمان، باید میان دو عنوان «پاسارگادیان» و «هخامنشیان» در منابع باستانی تفکیک قائل شد. هرودوت چند نسل پس از کوروش ثبت کرده است که پارس‌ها از چندین قبیله تشکیل می‌شدند که مهم‌ترین آن‌ها پاسارگادیان، مارافی‌ها و ماسپی‌ها بودند و کوروش توانست این قبایل را برای شورش علیه ماد متحد کند. در این دسته‌بندی، پاسارگادیان نجیب‌ترین و سرآمد قبایل پارسی محسوب می‌شدند و «هخامنشیان» خاندان سلطنتی و تیره‌ای در درون قبیله پاسارگادیان بودند.
بررسی کتیبه‌های شاهی تصویر دقیق‌تری از نحوه معرفی این خاندان به دست می‌دهد:
-
استوانه بابلی کوروش: کوروش نسب خود را به کمبوجیه، کوروش اول و چیش‌پیش می‌رساند و همه آن‌ها را «شاه انشان» می‌خواند، بی‌آنکه نامی از هخامنش بیاورد.
-
کتیبه بیستون داریوش: داریوش بزرگ در ستون اول کتیبه بیستون، نسب خاندان سلطنتی را تا «هخامنش» عقب می‌برد و نام دودمان را بر پایه همین نیا برجسته می‌سازد.
-
کتیبه‌های پاسارگاد: چند کتیبه کوتاه در پاسارگاد کوروش را «شاه هخامنشی» می‌نامند که زمان نصب آن‌ها و احتمال افزوده‌شدنشان در دوره داریوش محل بحث پژوهشگران است.
-
کتیبه آشوربانیپال: در متون آشوری از پادشاهی در «پارسومش» به نام کوروش یاد شده که به آشور خراج می‌داده و بسیاری او را پدربزرگ کوروش بزرگ می‌دانند.
تفاوت میان استوانه کوروش و کتیبه بیستون به معنای نفی یکی توسط دیگری نیست؛ بلکه هر دو سند در بستر سیاسی متفاوتی نگاشته شده‌اند تا به پرسش مشروعیت پاسخ دهند. کوروش در بابل بر میراث کهن و شناخته‌شده «شاهان انشان» تکیه می‌کرد و داریوش در بیستون بر پیوند خونی خاندان سلطنتی با هخامنش تأکید می‌ورزید. این شواهد اثبات می‌کند که کوروش از خانواده‌ای گمنام برنخاسته بود، بلکه وارث دودمانی محلی بود که دست‌کم چند نسل در معادلات سیاسی منطقه حضور داشت.
کودکی و جانشینی کوروش؛ سه روایت و یک شاه انشان
درباره دوران کودکی و جوانی کوروش هیچ سند مکتوب هم‌زمانی در دست نیست و آگاهی ما به روایت‌های متأخر یونانی محدود می‌شود. هرودوت که خود تصریح می‌کند از میان روایت‌های گوناگون یکی را برگزیده است، داستانی دراماتیک را نقل می‌کند: آستیاگس شاه ماد در پی خوابی که نشان می‌داد نوه‌اش بر آسیا فرمان خواهد راند، دخترش ماندانه را به کمبوجیه، شاه انشان، به زنی داد. پس از تولد کوروش، آستیاگس به وزیر و سردار مورد اعتمادش هارپاگ دستور داد نوزاد را از میان ببرد، اما هارپاگ کودک را به چوپانی سپرد. سال‌ها بعد، هنگامی که کوروش در بازی کودکان نقش شاه را ایفا می‌کرد و فرزند یکی از بزرگان مادی را تنبیه کرد، راز زنده‌ماندن او در دربار آشکار شد و آستیاگس ضمن بازگرداندن کوروش به نزد والدینش در پارس، انتقامی خونین از فرزند هارپاگ گرفت.
مورخان دیگر یونانی تصاویر متفاوتی ارائه کرده‌اند؛ گزنفون در «کوروش‌نامه» نوجوانی او را در دربار ماد و همراه با آموزش و شکار تصویر می‌کند، در حالی که کتزیاس (در خلاصه‌های باقی‌مانده از فوتیوس و نیکولائوس داماسکنی) خاستگاهی فرودست‌تر در آغاز زندگی برای او برمی‌شمرد. اگر روایت پیوند مادری کوروش با ماندانه واقعیت تاریخی داشته باشد، می‌توانست ابزاری برای مشروعیت‌بخشی به او در میان نخبگان مادی باشد، اما اسناد هم‌زمان بابلی تنها کمبوجیه اول را «شاه انشان» می‌نامند و جایگاه دیگری برای او در دربار ماد ثبت نکرده‌اند. به گزارش هرودوت، کوروش در جوانی با کاساندان ازدواج کرد که حاصل این پیوند، دو پسر به نام‌های کمبوجیه و بردیا و دو دختر به نام‌های آتوسا و آرتیستونه بود. کوروش در حدود سال ۵۵۹ پیش از میلاد بر تخت پادشاهی انشان نشست و چند سال بعد، رویارویی سرنوشت‌ساز او با پادشاهی ماد آغاز شد.
شورش سپاه ماد؛ چرا ارتش آستیاگس شاه خود را تسلیم کوروش کرد؟
معتبرترین سند هم‌زمان درباره جنگ ماد و پارس، «سالنامه نبونئید» (نگاشته‌شده به خط میخی بابلی) است که رویداد سال ۵۵۰ پیش از میلاد را بسیار کوتاه و صریح گزارش می‌کند: آستیاگس پادشاه ماد سپاه خود را گرد آورد و برای نبرد به سوی کوروش، شاه انشان، لشکر کشید؛ اما سپاه ماد علیه آستیاگس شورید، او را به اسارت گرفت و به دست کوروش سپرد.
در حالی که لوح بابلی نامی از فرماندهان شورشی نمی‌برد و تنها اصل شورش ارتش را ثبت می‌کند، هرودوت این چرخش ناگهانی را به کینه شخصی هارپاگ و مکاتبه پنهانی او با کوروش برای کشاندن بزرگان ماد به اردوی پارس نسبت می‌دهد. از سوی دیگر، روایت کتزیاس (به نقل نیکولائوس داماسکنی) از سه نبرد پیاپی از جمله در جایی به نام «هیربا» (با موقعیت جغرافیایی نامعلوم) یاد می‌کند و نبرد نهایی را در نزدیکی پاسارگاد و دشت مرغاب فارس قرار می‌دهد؛ جایابی مشهوری که تنها در منابع یونانی آمده و در متون میخی ثبت نشده است.
فراتر از داستان انتقام شخصی هارپاگ، می‌توان تحلیل کرد که بخشی از اشراف و فرماندهان ارتش ماد، در پیوستن به کوروش راهی برای حفظ موقعیت و امتیازات خود در نظم سیاسی جدید می‌دیدند. کوروش پس از دستگیری آستیاگس وارد اکباتان شد و غنایم آن را به انشان منتقل کرد، اما ساختار سیاسی و نظامی ماد را نابود نساخت. نخبگان، سرداران و ارتش کارآزموده مادی در سپاه کوروش ادغام شدند و ماشین جنگی‌ای که روزگاری آشور را شکست داده بود، این بار به بازوی قدرتمند فرمانروای انشان تبدیل گشت.
پیمان کرزوس و سقوط سارد؛ زمانی که کوروش فرصت نداد
سقوط آستیاگس توازن قدرت را در غرب آسیا برهم زد و کوروش را در همسایگی پادشاهی ثروتمند و نیرومند لیدی به فرمانروایی «کرزوس» قرار داد. به نوشته هرودوت، آستیاگس پیش‌تر با آرینیس، خواهر کرزوس، ازدواج کرده بود و سرنگونی شاه ماد برای کرزوس به معنای از دست رفتن یک متحد و خویشاوند سیاسی در مرزهای شرقی بود.
برخلاف برخی برداشت‌های امروزی که از اتحاد چهارجانبه ماد، بابل، لیدی و مصر علیه کوروش سخن می‌گویند، در زمان شکل‌گیری ائتلاف غربی، حکومت مستقل ماد پیش‌تر سقوط کرده و بخشی از قلمرو کوروش شده بود. به گزارش هرودوت، کرزوس برای مقابله با قدرت نوظهور پارس، با آماسیس فرعون مصر، نبونئید (لابینتوس در روایت هرودوت) شاه بابل و همچنین دولت‌شهر اسپارت پیمان نظامی بست. کرزوس پیش از لشکرکشی، فرستادگانی به معبد دلفی فرستاد و پاسخ دوپهلوی غیب‌گوی معبد مبنی بر اینکه «اگر به جنگ پارسیان برود، امپراتوری بزرگی سقوط خواهد کرد» را به سود خود تعبیر نمود.
روند لشکرکشی به غرب و فتح پایتخت لیدی با سرعتی غافلگیرکننده رقم خورد:
-
نبرد پتریا: کرزوس از رود هالیس (قزل‌ایرماق امروزی در ترکیه) گذشت و در پتریا با سپاه کوروش روبه‌رو شد، اما نبرد بدون نتیجه قطعی پایان یافت.
-
عقب‌نشینی به سارد: کرزوس به گمان توقف جنگ در زمستان به سارد بازگشت، بخشی از سپاهش را مرخص کرد و از متحدانش خواست در بهار نیرو بفرستند.
-
پیشروی کوروش و تاکتیک شترها: کوروش بی‌درنگ به سوی سارد تاخت و به روایت هرودوت، شترها را در پیشانی سپاه گذاشت تا اسب‌های سواره‌نظام لیدی رم کنند.
-
سقوط دژ سارد: به گزارش هرودوت، سربازی پارسی از مسیر صخره‌ای پنهانی که نگهبانی لیدیایی برای برداشتن کلاه‌خودش پیموده بود بالا رفت و دژ سارد سقوط کرد.
سالنامه نبونئید نیز در گزارش سال نهم سلطنت نبونئید از لشکرکشی کوروش به سرزمینی در غرب و شکست پادشاه آن خبر می‌دهد که پژوهشگران اغلب آن را لیدی می‌دانند، هرچند نام کشور در لوح آسیب دیده است. درباره سرنوشت شخص کرزوس، روایت‌ها یک‌دست نیست؛ هرودوت داستان به آتش سپردن کرزوس و سپس بخشش او توسط کوروش پس از شنیدن نام سولون و نگه داشتنش به عنوان مشاور را نقل می‌کند که بازتابی از نگاه یونانیان به کوروش به عنوان فاتحی سریع و خویشتن‌دار است. پس از فتح سارد، شهرهای یونانی‌نشین ساحل دریای اژه (ایونیا) نیز که درخواستشان برای حفظ شرایط پیشین از سوی کوروش رد شده بود، طی کارزارهای بعدی به فرماندهی سردارانی چون هارپاگ به زیر فرمان شاهنشاهی تازه درآمدند.
پاسارگاد؛ مرکز قدرت تازه و تلفیق معماری جهان باستان
فتوحات نظامی از فلات ایران تا سواحل دریای اژه نیازمند پایگاهی بود که اقتدار سیاسی تازه را به نمایش بگذارد و این کانون در دشت مرغاب فارس و در نزدیکی خاستگاه خاندان کوروش، یعنی در «پاسارگاد» شکل گرفت. پاسارگاد تنها یک کاخ مسکونی نبود، بلکه مجموعه‌ای متشکل از دروازه، کاخ‌ها، باغ شاهی و آرامگاه بود که قدرت نوظهور را در قالب سنگ، آب و فضا متبلور می‌ساخت.
کاوش‌های باستان‌شناسی در پاسارگاد شبکه دقیقی از آبراه‌ها و کانال‌های سنگی را آشکار کرده است که آب را در سراسر باغ شاهی هدایت می‌کردند؛ طرحی که در سرزمینی کم‌آب، پیوند میان مدیریت آب، زمین و اقامتگاه سلطنتی را به الگویی ماندگار تبدیل کرد. معماری پاسارگاد از هیچ پدید نیامده بود، بلکه سنت‌های بومی عیلامی و پارسی را با نقوش آشوری و میان‌رودانی و همچنین فنون پیشرفته سنگ‌تراشی لیدی و ایونیا (که پس از فتح سارد در اختیار دربار قرار گرفته بود) درهم آمیخت. با این حال، پژوهش‌های باستان‌شناختی نشان می‌دهد که بخش‌هایی از پاسارگاد از جمله سکوی بزرگ تل تخت در زمان کوروش ناتمام ماند و احتمالاً در دوران داریوش تکمیل شد؛ همان‌گونه که انتساب قطعی نگاره مشهور «انسان بالدار» به شخص کوروش نیز باید با احتیاط نگریسته شود.
ملموس‌ترین بنای این مجموعه، آرامگاه سنگی و پلکانی کوروش است. ما از اشیای اصلی درون این آرامگاه در زمان دفن کوروش صورت‌برداری باستان‌شناختی نداریم، اما مورخانی چون آریان در گزارش لشکرکشی اسکندر مقدونی (چند قرن پس از کوروش) نوشته‌اند که درون اتاقک آرامگاه، تابوت، بستری شاهانه، میز و اشیای گران‌بها قرار داشته که پیش از بازدید اسکندر غارت شده بود.
بابل پیش از کوروش؛ شهری با پادشاهی غایب و بحران مشروعیت
در سال ۵۵۶ پیش از میلاد، «نبونئید» بر تخت سلطنت بابل نشست؛ پادشاهی که دوران فرمانروایی‌اش با تنش‌های سیاسی و مذهبی همراه بود. نبونئید به مدت طولانی پایتخت را ترک کرد و در واحه «تیماء» در شمال شبه‌جزیره عربستان اقامت گزید و اداره امور روزمره و سپاه بابل را به پسرش «بلشصر» و مقام‌های دربار سپرد.
غیبت طولانی پادشاه از شهر بابل پیامدهای سنگینی برای مشروعیت سیاسی او داشت، زیرا حضور شخص شاه برای برگزاری جشن سال نو بابلی (جشن اکیتو) و نمایش پیوند حکومت با «مردوک»، خدای بزرگ و حامی شهر بابل، ضروری بود. سالنامه بابلی بارها ثبت کرده است که در سال‌های حضور شاه در تیماء، جشن اکیتو برگزار نشد. افزون بر این، نبونئید توجه ویژه‌ای به «سین» (خدای ماه) نشان می‌داد؛ سیاستی که در متون مخالفانش از جمله «روایت منظوم نبونئید» و بعدها در «استوانه کوروش» به عنوان بی‌حرمتی به مردوک بازنمایی شد. اگرچه این کتیبه‌ها تبلیغات سیاسیِ پیروزمندان و مخالفان نبونئید هستند و به معنای نارضایتی تک‌تک مردم شهر نیستند، اما شکاف در میان طبقه حاکم و کاهنان را نشان می‌دهند. با این همه، سالنامه نبونئید گواهی می‌دهد که پادشاه بابل در سال آخر به پایتخت بازگشته بود و کوروش با پادشاهی حاضر و سپاهی آماده روبه‌رو شد.
از نبرد اوپیس تا ورود به بابل؛ چرا پایتخت نجنگید؟
برخلاف تصور رایجی که کل کارزار فتح بابل را بدون خونریزی می‌داند، سالنامه نبونئید میان «نبرد نظامی در بیرون پایتخت» و «باز شدن دروازه‌های شهر بابل بدون جنگ خیابانی» تفاوت دقیقی قائل می‌شود. در ماه تَشریتو، سپاه کوروش در شهر «اوپیس» با ارتش بابل درگیر شد و سالنامه به صراحت از عقب‌نشینی نیروهای اکد، غنیمت‌گیری و کشتار در این نبرد سخن می‌گوید.
پس از شکست خط دفاعی بابل در اوپیس، سقوط پایتخت گام‌به‌گام و بدون مقاومت در درون دیوارها رقم خورد:
-
چهاردهم ماه تشریتو: شهر «سپّار» بدون نبرد تسلیم نیروهای کوروش شد و نبونئید گریخت.
-
شانزدهم ماه تشریتو: «اوگبرو» فرمانروای گوتیوم و سپاه کوروش بدون نبرد وارد بابل شدند، نبونئید دستگیر شد و نیروهای گوتیومی حفاظت از معبد اسگیلا را بر عهده گرفتند.
-
سوم ماه ارخسمنو (۲۹ اکتبر ۵۳۹ پ.م / معادل ۷ آبان): شخص کوروش وارد بابل شد، صلح در شهر برقرار گشت و کوروش برای همه بابل پیام سلام فرستاد.
در حالی که ترجمه‌های قدیمی‌ترِ سالنامه نبونئید از گستردن «شاخه‌های سبز» در پیشاپیش کوروش به هنگام ورود یاد می‌کردند، خوانش‌های جدیدتر تعبیر متفاوتی از آن واژه آسیب‌دیده دارند، اما اصل برقراری صلح و نبود جنگ در شهر کاملاً روشن است. همچنین داستان سینمایی هرودوت مبنی بر انحراف مسیر رود فرات توسط سربازان کوروش و ورود شبانه از بستر رود در حین جشن بابلیان، در سالنامه هم‌زمان بابلی نیامده است. اسناد میخی برای روز ورود به بابل تنها از اوگبرو و نیروهای گوتیوم نام می‌برند و فهرستی از اقوام دیگر یا حضور اعضای خانواده کوروش در آن روز ارائه نمی‌دهند؛ تنها در ماه‌های بعد است که سالنامه از درگذشت «همسر شاه» (احتمالاً کاساندان) و برگزاری سوگواری رسمی و همچنین حضور کمبوجیه در آیین سلطنتی سال بعد خبر می‌دهد.
استوانه کوروش و سیاست بومی‌سازی؛ فاتح انشان چگونه شاه بابل شد؟
ورود نظامی به بابل تنها نیمی از مسیر بود؛ کوروش برای حفظ بزرگ‌ترین کلان‌شهر جهان باستان، به جای تحمیل خود به عنوان فاتحی بیگانه، از زبان سیاسی، دیوان‌سالاری و سنت مذهبی خود بابل بهره گرفت. به گزارش سالنامه، گوبارو (که یکی بودن یا تفاوت او با اوگبرو محل بحث پژوهشگران است) مقام‌های محلی را در بابل منصوب کرد، آیین‌های معابد بدون وقفه ادامه یافت و تندیس‌های خدایانی که نبونئید به پایتخت آورده بود به شهرهای اصلی خود بازگردانده شدند.
«استوانه کوروش» که به خط و زبان اکدی نگاشته شده، مهم‌ترین سند این سیاست است. در این متن که کاملاً در سنت کتیبه‌های سلطنتی میان‌رودان تنظیم شده، مردوک خدای بابل از نبونئید ناخشنود است، در جست‌وجوی پادشاهی شایسته می‌گردد و کوروش را برمی‌گزیند تا نظم را به بابل بازگرداند. از منظر تاریخ‌پژوهی علمی، استوانه کوروش یک «اعلامیه حقوق بشر» به مفهوم مدرن امروز نیست و در متن آن اشاره‌ای به حقوق برابر تمام انسان‌ها یا نام یهودیان و اورشلیم وجود ندارد. ارزش تاریخی این سند در آن است که نشان می‌دهد کوروش برای تبدیل کردن فتح نظامی به فرمانروایی پایدار، به معابد و ساختارهای بومی احترام گذاشت و با زبان سیاسی خود بابلیان در آن شهر پادشاه شد.
در کنار این سند بابلی، متون دینی یهودی در عهد عتیق تصویر مکمل دیگری از سیاست‌های کوروش ارائه می‌دهند. در کتاب اشعیا، کوروش به عنوان «مسح‌شده» معرفی می‌شود و در کتاب عزرا، روایتی از فرمان او برای بازگشت تبعیدیان و بازسازی معبد اورشلیم آمده است. این متون حافظه دینی یهودیان از کوروش هستند و باید در کنار استوانه خوانده شوند، نه اینکه یکی ترجمه دیگری فرض شود. درباره شهر شوش نیز، اگرچه سرانجام در قلمرو هخامنشیان قرار گرفت و بعدها در عصر داریوش به مرکز مهم شاهنشاهی تبدیل شد، اما اسناد زمان دقیق پیوستن یا ورود شخصی کوروش به آن را روشن نمی‌کنند.
راز قدرت پارسیان؛ چگونه یک فرمانروایی محلی به شاهنشاهی تبدیل شد؟
پاسخ به این پرسش که چگونه پادشاهی محلی انشان توانست سه قدرت بزرگ ماد، لیدی و بابل را پشت سر بگذارد، در یک علت واحد خلاصه نمی‌شود. کوروش از خلأ برنخاسته بود؛ او وارث دودمانی از شاهان محلی انشان بود که بر سرزمینی با منابع کشاورزی، نیروی انسانی و میراث کهن عیلامی تکیه داشت. هنگامی که سپاه ماد در برابر آستیاگس شورید، کوروش به جای حذف ساختار ماد، نخبگان و ارتش باتجربه مادی را با نیروی پارسی متحد ساخت. در غرب، سرعت عمل او در حرکت به سوی سارد، ائتلاف کرزوس با مصر، بابل و اسپارت را پیش از شکل‌گیری در میدان نبرد خنثی کرد. در میان‌رودان نیز پس از شکست ارتش بابل در اوپیس، بدون جنگ خیابانی وارد پایتخت شد و با به کار گرفتن دیوان‌سالاری و آیین‌های بابلی، پیروزی نظامی را به فرمانروایی تبدیل کرد.
حتی اگر در شاهنامه فردوسی نام کوروش به شکل مستقیم در مرکز روایت دیده نمی‌شود، برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند که خاطره تاریخی شاهان هخامنشی در سیمای شاهان کیانی، به‌ویژه «کیخسرو»، بازتاب یافته باشد؛ فرضیه‌ای درباره حافظه تاریخی که به معنای یکی دانستن کوروش و کیخسرو نیست. یادآوری روز ۷ آبان (معادل ۲۹ اکتبر ۵۳۹ پیش از میلاد) تنها یادبود عبور از دروازه‌های بابل نیست، بلکه یادآور مسیر فرمانروایی است که از انشان آغاز کرد، شکاف درونی ماد را به اتحاد تبدیل نمود و بنیان نخستین شاهنشاهی بزرگ ایران باستان را بنا نهاد.
سؤالات متداول (FAQ)
۱. چرا سپاه ماد به پادشاه خود آستیاگس پشت کرد و او را تسلیم کوروش نمود؟ بر پایه سالنامه بابلی نبونئید، زمانی که آستیاگس به جنگ کوروش (شاه انشان) رفت، سپاه ماد علیه شاه خود شورید و او را دستگیر و به کوروش تحویل داد؛ هرودوت دلیل این رویداد را انتقام‌جویی سردار مادی «هارپاگ» و نارضایتی بزرگان ماد از آستیاگس می‌داند.
۲. آیا کوروش از ابتدا با عنوان «هخامنشی» شناخته می‌شد؟ در استوانه بابلی کوروش، او خود و نیاکانش (کمبوجیه، کوروش اول و چیش‌پیش) را «شاه انشان» می‌نامد و نام هخامنش در کتیبه بیستون داریوش به عنوان نیای خاندان سلطنتی برجسته می‌شود؛ با این حال هرودوت تصریح می‌کند که خاندان سلطنتی هخامنشی تیره‌ای از قبیله بزرگ پاسارگادیان بودند.
۳. آیا فتح بابل توسط کوروش کاملاً بدون جنگ و خونریزی بود؟ ورود به خود شهر بابل در اکتبر ۵۳۹ پیش از میلاد بدون نبرد خیابانی و با برقراری صلح انجام شد، اما پیش از رسیدن به پایتخت، نبرد سنگینی میان سپاه کوروش و ارتش بابل در شهر «اوپیس» رخ داد که با شکست و تلفات نیروهای بابلی همراه بود.
۴. آیا نام یهودیان در استوانه کوروش نوشته شده است؟ در متن میخی استوانه کوروش که به زبان اکدی نوشته شده، نامی از یهودیان یا اورشلیم نیامده و تمرکز متن بر آیین مردوک و شهرهای میان‌رودان است؛ روایت فرمان کوروش درباره بازگشت یهودیان و بازسازی معبد اورشلیم در متون عهد عتیق (کتاب عزرا و اشعیا) ثبت شده است.
منابع و مآخذ
-
سالنامه نبونئید (Nabonidus Chronicle)، ستون‌های دوم و سوم
-
استوانه کوروش (Cyrus Cylinder)، موزه بریتانیا، سطرهای ۲۰ تا ۲۲ و بخش‌های ورود به بابل
-
کتیبه بیستون داریوش بزرگ، ستون یکم، بندهای ۳ تا ۸
-
تواریخ هرودوت (Herodotus, Histories)، کتاب یکم
-
کوروش‌نامه گزنفون (Xenophon, Cyropaedia)، کتاب یکم
-
پرسیکای کتزیاس (Ctesias, Persica)، در گزیده‌های فوتیوس و نیکولائوس داماسکنی
-
آناباسیس آریان (Arrian, Anabasis)، کتاب ششم، بند ۲۹ و جغرافیای استرابون (Strabo, 15.3.7)
-
کتیبه‌های آشوربانیپال درباره پارسومش و کتاب‌های اشعیا (۴۵: ۱–۵) و عزرا (۱: ۱–۴)
-
Briant, Pierre (2015), “Achaemenids,” Oxford Classical Dictionary
-
Irannejad, A. Mani (2023), “The Ancient Iranian Perception of Cyrus the Great,” Iranian Studies 56, 231–253
-
Kuhrt, Amélie (1983), “The Cyrus Cylinder and Achaemenid Imperial Policy,” JSOT 25, 83–97
-
Potts, D. T., The Archaeology of Elam
-
Stronach, David (1978), Pasargadae
-
Waters, Matthew (2022), King of the World: The Life of Cyrus the Great
-
Zournatzi, Antigoni (2018), “Cyrus the Great as a ‘King of the City of Anshan’,” Tekmeria 13
-
Encyclopaedia Iranica: “Cyrus II the Great”, “Astyages”, “Anshan”, “Pasargadae”, “Media”, “Cyaxares”, “Babylonian Chronicles”
گفت‌وگو دربارهٔ این مطلب